Συνέντευξη με μια σύγχρονη διατροφολόγο του διαστήματος

Χριστίνα-Αριάδνη Βαλαγκούτη. Μία σύγχρονη διατροφολόγος-διαιτολόγος, που ασχολείται με τη διατροφή αναλογικών αστροναυτών, μας εξηγεί όλα όσα πρέπει να ξέρουμε για τον ρόλο των επιστημόνων διατροφής στην εξερεύνηση του διαστήματος!

Μίλησε μας λίγο για την Χριστίνα – Αριάδνη 

Είμαι μεγαλωμένη στο Γαλάτσι, όπου έζησα μέχρι τα 23 μου. Από πάντα, όλοι το ψιλοξέραμε ότι θα έφευγα στο εξωτερικό: μου άρεσε να ταξιδεύω, να μαθαίνω ξένες γλώσσες, και να περνάω χρόνο κάνοντας εθελοντισμό για διεθνείς οργανισμούς. Έτσι, όταν το 2019 αποφάσισα να μετακομίσω στην Ολλανδία για το μεταπτυχιακό μου, όλοι ήταν πραγματικά χαρούμενοι για μένα. Το ίδιο συνέβαινε και με το αντικείμενο που σπούδασα βέβαια: ενώ αγαπώ τη διαιτολογία, πάντα έψαχνα αφορμές να μπλεχτώ με άλλες επιστήμες, να μάθω φαινομενικά «άσχετα» πράγματα, και να τα χρησιμοποιήσω για να λυθεί κάποιο περίπλοκο πρόβλημα. Δεν άργησα λοιπόν να βρω το δρόμο μου προς την εξαιρετικά διεπιστημονική και διεθνή βιομηχανία του διαστήματος. Καθώς δεν υπάρχει δομημένη εκπαίδευση πάνω σ’ αυτό, έμαθα για άλλη μια φορά μέσα από δίκτυα εθελοντισμού – αλλά ταυτόχρονα, τα δίκτυα μάθαιναν από εμένα.

Το φαγητό που διατίθεται στους αστροναύτες έχει συγκεκριμένα «μειονεκτήματα» τα οποία είναι εύκολο να αντιληφθεί κάποιος που έχει σπουδάσει διατροφή, και οι προσπάθειές μου να τα επικοινωνήσω είχαν αποτελέσματα σύντομα: ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος με δέχτηκε για πρακτική, έλαβα μια υποτροφία από τη NASA για να παρευρεθώ στο μεγαλύτερο συνέδριο αστροναυτικής στον κόσμο, και επιλέχθηκα για το βραβείο «European Space Leader» από το Space Generation Advisory Council. Έκτοτε, το γκρουπ των ανθρώπων που καταλαβαίνουν το ρόλο της διατροφής στην σωματική και ψυχική κατάσταση ενός ατόμου σε μια ακραία κατάσταση ολοένα και μεγαλώνει, και είμαι πολύ περήφανη για όλους όσους έχουν ανοίξει το μυαλό τους σ’ αυτή την ιδέα, και για όσους μοιράζονται τις γνώσεις τους.

Πώς επέλεξες μια τέτοια ειδικότητα;

Ουσιαστικά, η διαιτολογία με διάλεξε εκείνη. Όταν έφτιαξα το μηχανογραφικό μου, δεν ήταν μια από τις πρώτες μου επιλογές, και δεν θα κρύψω ότι όταν βγήκαν οι βάσεις ήμουν πολύ στεναχωρημένη – το επάγγελμα του διαιτολόγου δεν είναι για όλους, και ήμουν πεπεισμένη ότι δεν ήταν για μένα. Δεν είχα φανταστεί ούτε την εμβάθυνση που απαιτείται, ούτε και πόσα μονοπάτια μπορεί να ακολουθήσει κανείς με τις γνώσεις αυτές! Από την πρώτη μέρα κιόλας, η υποδοχή που μας έκανε ο κ. Παναγιωτάκος με έπεισε ότι είμαι πολύ τυχερή και ότι είναι μια υπέροχη σχολή που θα μου προσφέρει την τεχνογνωσία να ασχοληθώ με κάτι πραγματικά ενδιαφέρον για μένα. Το ενδιαφέρον μου τράβηξαν κατευθείαν τα εργαστήρια. Στο μυαλό μου, ήταν η απόλυτη πρόκληση, η “αιχμή” της επιστήμης. Κάνοντας το μεταπτυχιακό μου όμως, συνειδητοποίησα ότι το εργαστήριο είναι επίσης και μοναχικό καμιά φορά, και ότι συνήθως περνούν πολλά χρόνια έως ότου να γίνει κάποια πρόοδος, πόσο μάλλον έως την εφαρμογή των ευρημάτων. Ένιωθα ότι, προσωπικά, θα με ικανοποιούσε κάτι που να περικλείει μια πρόκληση ίδιου βεληνεκούς, αλλά με πιο άμεσο αντίκτυπο. Εν τέλει, το πόσο ανίκανοι είμαστε να ανταπεξέλθουμε σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης, και κυρίως το ότι το φαγητό είναι τόσο κακό που τα θύματα αρνούνται να το φάνε, με οδήγησαν στην κουνελότρυπα του φαγητού για ακραίες συνθήκες: φυσικές καταστροφές, απομακρυσμένες ή δύσβατες περιοχές, περιοχές με περιορισμένες δυνατότητες παραγωγής τροφής, και το διάστημα.

Αυτό που θα ήθελα να μείνει σε όποιον διαβάζει αυτή τη συνέντευξη είναι ότι, στο τέλος, εμείς καθορίζουμε με ποιον τρόπο θέλουμε να εφαρμόσουμε τις γνώσεις που πήραμε από την σχολή μας. Αν δεν μας ενθουσιάζει λοιπόν η προτεινόμενη πορεία καριέρας – γιατί αυτό ακριβώς είναι, τίποτα παραπάνω από μια πρόταση – ας ορίσουμε εμείς τις υπηρεσίες που προσφέρουμε.

Τι είναι τα Interstellar Performance Labs και γιατί χρειάζονται μια διατροφολόγο;

Ας το πιάσουμε από την αρχή: οι αστροναύτες, πριν πάνε στο διάστημα, κάνουν μια «πρόβα» στη Γη, μια προσομοίωση. Αυτές οι προσομοιώσεις λέγονται αναλογικές αποστολές και δεν είναι μόνο για επαγγελματίες αστροναύτες, αλλά και για όποιον θέλει να προσθέσει τις λέξεις «αναλογικός αστροναύτης» στο βιογραφικό του. Δυστυχώς όμως, ενώ είναι εξίσου απαιτητικές με τις πραγματικές διαστημικές αποστολές (ή και περισσότερο απαιτητικές καμιά φορά!), μια οργανωμένη προετοιμασία είναι συνήθως ανύπαρκτη για τους μη επαγγελματίες. Το Interstellar Performance Labs είναι το πνευματικό τέκνο της Emily Apollonio, μιας αναλογικής αστροναύτισσας που θέλει να λύσει ακριβώς αυτό το πρόβλημα. Η προετοιμασία είναι ολιστική, και οι απόφοιτοι είναι προετοιμασμένοι όχι μόνο σωματικά αλλά και ψυχολογικά για το τι τους περιμένει στην αποστολή. Γίνεται προετοιμασία χωρίς σωστή διατροφή; Ο ρόλος μου είναι να καθοδηγήσω τους μελλοντικούς αναλογικούς αστροναύτες να κάνουν σωστές διατροφικές επιλογές αλλά και να τους προετοιμάσω να διαχειριστούν τις αλλαγές που θα συμβούν στο σώμα τους και στην όρεξή τους.

Τι αλλαγές γίνονται στο σώμα κάποιου που βρίσκεται στο διάστημα;

Ο ανθρώπινος οργανισμός έχει εξελιχθεί για επιβίωση σε ένα περιβάλλον με βαρύτητα. Αν βγάλουμε την βαρύτητα από την εξίσωση, το σώμα μας κάνει κάποιες προσπάθειες να προσαρμοστεί, αλλά τα αποτελέσματα θα λέγαμε ότι είναι μάλλον ανεπιθύμητα. Ένα μεγάλο πρόβλημα είναι το πώς ατροφούν οι μύες και τα κόκκαλα, μια και δεν χρειάζεται πλέον να δουλεύουν ενάντια στην βαρύτητα. Επιπλέον, το αίμα κυλάει με έναν τρόπο που το οδηγεί στο κεφάλι, και εκεί λόγω της πίεσης που ασκεί, προκαλεί προβλήματα σε δομές του εγκεφάλου και του ματιού. Οι άλλες αλλαγές που συμβαίνουν είναι ουσιαστικά απόρροιες του τρόπου ζωής στο διάστημα, αλλά όχι του διαστήματος αυτού καθεαυτού. Για παράδειγμα, οι αστροναύτες αποφεύγουν την έκθεση στο ηλιακό φως, γιατί είναι επικίνδυνο χωρίς την ατμόσφαιρα της Γης να φιλτράρει την υπεριώδη ακτινοβολία, αλλά και αποπροσανατολιστικό, μια και λόγω των ταχυτήτων με τις οποίες ταξιδεύουν γύρω από τη Γη έχουν γύρω στις 15 ανατολές και ηλιοβασιλέματα μέσα σε 24 ώρες! Η έλλειψη φυσικού φωτός είναι εξαιρετικά αποσυντονιστική, και επηρεάζει την έκκριση ορμονών που μας βοηθάνε να ξυπνήσουμε, να έχουμε όρεξη να φάμε, να κοιμηθούμε.

Ακόμα ένα πράγμα που αλλάζει είναι η μικροχλωρίδα του εντέρου: οι μικροοργανισμοί που κουβαλάμε μέσα μας επηρεάζονται και από τις ορμόνες, αλλά και από το φαγητό που τρώει κανείς, τους ανθρώπους με τους οποίους περνά τη μέρα του, και την κοσμική ακτινοβολία, που για κακή μας τύχη είναι άπλετη έξω από την ατμόσφαιρα της Γης.

Υπάρχουν διαφορές πέρα από την όψη, ανάμεσα στο κανονικό φαγητό και σε αυτό που καταναλώνουν οι αστροναύτες;

Από άποψη περιεχομένων, το φαγητό ενός αστροναύτη έχει πολλά παραπάνω συντηρητικά, και πολύ αλάτι, προκειμένου να μπορεί να διατηρηθεί εκτός ψυγείου για πολύ καιρό. Επίσης περιέχει σχεδόν κανέναν από τους «καλούς» μικροοργανισμούς που παίρνουμε από την τροφή, για τον ίδιο ακριβώς λόγο. Τα μενού είναι προκαθορισμένα και παρέχουν στους αστροναύτες 2700-3700 θερμίδες τη μέρα.

 

 Πόσο νόστιμο είναι ένα «διαστημικό» φαγητό και γιατί νομίζεις πως κάτι τέτοιο είναι σημαντικό; Σε τι μορφή είναι μπορούμε να βρούμε το διαστημικό φαγητό;

Ένα διαστημικό φαγητό δεν περιγράφεται σαν νόστιμο, αλλά δεν φταίει αυτό! Στην πραγματικότητα έχει πολλά μπαχαρικά, αλλά οι αστροναύτες δεν μπορούν να τα γευτούν. Στο διάστημα, λόγω έλλειψης βαρύτητας, το αίμα μαζεύεται στο κεφάλι και μπλοκάρει διόδους της όσφρησης και της γεύσης. Η αντίληψη όμως ενός φαγητού σαν «ευχάριστο» έχει και άλλες παραμέτρους πέραν της νοστιμιάς: η υφή είναι εξίσου σημαντική! Και αυτό είναι πιο δύσκολο να το εξασφαλίσουμε όταν μιλάμε για φαγητό για αστροναύτες. Το φαγητό είναι συνήθως αποξηραμένο για να «κρατήσει» περισσότερο, και όταν του προσθέσει κανείς νερό, το αποτέλεσμα είναι μια κρέμα που δεν θυμίζει τίποτα. Ένα μονότονο, βαρετό μενού κουράζει γρήγορα – οι αστροναύτες δεν ανυπομονούν για το επόμενό τους γεύμα, αρχίζουν να το προσπερνούν, και εκεί αρχίζουν τα προβλήματα γιατί δεν προσλαμβάνουν αρκετές θερμίδες. Για να τους κρατήσουμε υγιείς, σωματικά και ψυχικά, το φαγητό που τους παρέχουμε πρέπει να είναι πιο ορεκτικό.

 

Γίνεται να φτάσει το « μαμαδίστικο» φαγητό στο διάστημα;

Ναι, το «μαμαδίστικο» φαγητό μπορεί να φτάσει στο διάστημα! Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος δίνει αξία στο γνώριμο φαγητό και συνήθως προσπαθεί να παρέχει στους αστροναύτες του ένα πακετάκι με φαγητά που τους αρέσουν, ενδεχομένως και «μαμαδίστικα». Αυτό δεν σημαίνει ότι η μαμά θα μαγειρέψει το φαγητό όμως! Οι προδιαγραφές είναι πολύ αυστηρές και η κουζίνα μιας μαμάς δεν μπορεί να ανταπεξέλθει. Η συνεννόηση γίνεται με κάποιον επαγγελματία σεφ που θα τροποποιήσει την συνταγή τόσο όσο το φαγητό να μπορεί να διατηρηθεί και να καταναλωθεί στο διάστημα, και θα παρασκευάσει αρκετές ποσότητες ακολουθώντας τα βιομηχανικά πρωτόκολλα ασφάλειας τροφίμων.

Ποιο πιστεύεις ότι είναι το μεγαλύτερο διατροφικό πρόβλημα στις μέρες μας;

Η διατροφή συνεχίζει να μην αποτελεί κεντρικό κομμάτι του συστήματος υγείας, παρόλο που ξέρουμε πολύ καλά για τον ρόλο της σε ασθένειες. Έτσι, η πρόσβαση σε υγιεινό φαγητό – κάτι που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο και αναφαίρετο – δεν υφίσταται. Παράλληλα, υπάρχει μια αφθονία λιγότερο υγιεινών επιλογών. Οι περισσότεροι άνθρωποι λοιπόν έχουν τρομακτικές ελλείψεις σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία, παρόλο που τα κιλά τους δεν είναι κάτω του φυσιολογικού. Είναι δηλαδή υποσιτισμένοι χωρίς να το καταλαβαίνουν, γιατί δεν τους λείπουν θερμίδες αλλά αυτό που ονομάζουμε μικροθρεπτικά συστατικά – συστατικά που έχουμε ανάγκη, ναι μεν σε μικρές ποσότητες, αλλά τα έχουμε ανάγκη.

Θα μπορούσε το φαγητό των αστροναυτών να βοηθήσει επίγειες καταστροφικές ή μη καταστάσεις;

Φυσικά! Το φαγητό των αστροναυτών έχει φτιαχτεί για να συνοδεύσει ανθρώπους στις πιο ακραίες συνθήκες. Δεν χαλάει εύκολα, είναι πυκνό σε θερμίδες, και είναι σχεδόν έτοιμο να φαγωθεί χωρίς προετοιμασία. Σε μια κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, όπου δεν υπάρχουν εγκαταστάσεις ώστε να φυλαχθεί το φαγητό και η επαρκής σίτιση κάνει τη διαφορά μεταξύ θανάτου και επιβίωσης, μπορούν να το καταναλώσουν και οι πληγέντες και οι διασώστες. Τρόφιμα με παρόμοιες ιδιότητες βρίσκουν εφαρμογή και σε στρατιωτικές αποστολές. Πέρα από τις εφαρμογές των τροφίμων, πρέπει όμως να αναφερθούμε και στις εφαρμογές ενός ολόκληρου συστήματος παραγωγής τροφίμων που θα έχει σχεδιαστεί για αστροναύτες. Ένα σύστημα που θα παράγει τροφή σε ένα περιβάλλον χωρίς σχεδόν καθόλου πόρους, θα έχει στον πυρήνα του την ανακύκλωση και την βιωσιμότητα. Επομένως, τα μαθήματα από την ανάπτυξη ενός τέτοιου συστήματος θα βοηθήσουν και την παραγωγή τροφής στην Γη να είναι πιο κυκλική και να χρησιμοποιεί λιγότερους πόρους. Επιπλέον, θα δώσει ανεξαρτησία σε περιοχές που δεν μπορούν να παράγουν φαγητό και έχουν χρόνιο πρόβλημα εξασφάλισης τροφής – περιοχές που θα γίνονται όλο και περισσότερες ενόψει κλιματικής αλλαγής.

Αν κάποιος ακολουθεί μια συγκεκριμένη δίαιτα – διατροφή, μπορεί να συμμετέχει σε έρευνες εξερεύνησης του διαστήματος; Ας μην ξεχνάμε πως δεν είναι λίγες οι θρησκείες ή οι πολιτισμοί που έχουν θέσει κάποιους περιορισμούς.

Εξαρτάται από τη δίαιτα, και ο περιορισμός έρχεται όχι για λόγους υγείας, αλλά λόγω των περιορισμών που θέτει η παρασκευή των τροφίμων. Για παράδειγμα, έχουν υπάρξει vegetarian αστροναύτες (που δεν κατανάλωναν κρέας) αλλά ποτέ κανένας vegan (που δεν καταναλώνει κανένα ζωικό προϊόν) λόγω της δυσκολίας να εγγυηθεί κάποιος παρασκευαστής ότι δεν υπάρχει γάλα στα προϊόντα του. Γι’ αυτό υπάρχουν και τόσα προϊόντα που αναγράφουν ότι «Ενδέχεται να περιέχει γάλα», και αυτό είναι αντένδειξη για κάποιον που είναι αλλεργικός. Επίσης, δεν έχει υπάρξει ποτέ κανένας αστροναύτης με δυσανεξία στη γλουτένη – είναι πολύ δύσκολο να εγγυηθεί κανείς ότι δεν υπάρχει γλουτένη, ή ότι δεν θα υπάρξει κάποια επιμόλυνση από τα άλλα φαγητά που παρέχονται για την αποστολή. Έτσι, ενώ κάποιες δίαιτες έχουν πιο «χαλαρούς» όρους, για τις πολύ σοβαρές αλλεργίες και τις αυστηρές δίαιτες το ρίσκο είναι πολύ μεγάλο, και θα έπρεπε να σχεδιαστούν όχι μόνο η αποστολή αλλά και οι εγκαταστάσεις παρασκευής τροφίμων ειδικά γύρω από τον συγκεκριμένο διατροφικό
περιορισμό.

Μήπως τρώμε διαστημικό φαγητό εδώ στη γη και δεν το ξέρουμε;

Υπάρχουν κάποια φαγητά που τρώμε στη Γη και δεν χρειάζονται πολλές αλλαγές για να συντροφεύσουν αστροναύτες, οπότε κατά μία έννοια, ναι. Αυτά τα τρόφιμα είναι αποξηραμένα φρούτα, ξηροί καρποί, κάποια μπισκότα, και δημητριακά, και η NASA βασικά μπορεί να τα αγοράσει, να τα απολυμάνει πιο διεξοδικά χρησιμοποιώντας υπεριώδη ακτινοβολία που σκοτώνει τους μικροοργανισμούς, και να τα βάλει σε μια κατάλληλη συσκευασία. Γίνεται και το ανάποδο όμως: κάποιοι από μας τρώνε φαγητά που αναπτύχθηκαν για αστροναύτες. Το 90% από τις βρεφικές φόρμουλες, για παράδειγμα, περιέχουν συστατικά που ανακαλύφθηκαν από επιστήμονες της NASA για να ενισχύσουν αστροναύτες σε αποστολές στον Άρη. Τα πρωτόκολλα ασφάλειας τροφίμων παγκοσμίως επίσης αναπτύχθηκαν για διαστημικές αποστολές αρχικά, και γρήγορα εφαρμόστηκαν σε όλες τις επιχειρήσεις τροφίμων.

Μπορούμε να μειώσουμε τη σπατάλη του φαγητού μέσα από τις διαστημικές μεθόδους;

Ναι, η NASA έχει τεχνολογία που μπορεί να βοηθήσει με το συγκεκριμένο πρόβλημα. Συγκεκριμένα, υπάρχει λογισμικό που «αντιλαμβάνεται» το χημικό προφίλ κάποιου τρόφιμου από μια φωτογραφία, χωρίς να χρειάζεται κάποιο άλλο δείγμα. Το λογισμικό λοιπόν καταλαβαίνει πόση ακόμα ζωή έχει αυτό το τρόφιμο και μπορεί να βοηθήσει κάποιον παραγωγό να αποφασίσει πώς να το διαθέσει ώστε να
αποφύγει την σπατάλη.

Ακούμε στις μέρες μας για την εμφάνιση νέων μικροοργανισμών που δεν ήταν μέρος της διατροφής μας μέχρι τώρα. Αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο για τη διατροφή μας;

Οι μικροοργανισμοί, επειδή είναι σχετικά εύκολο να μεγαλώσουν και δεν χρειάζονται μεγάλες εκτάσεις για να καλλιεργηθούν, έχουν τραβήξει το ενδιαφέρον πολλών επιστημόνων τροφίμων. Θα ήταν μια ωραία λύση στα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκαλεί η μαζική εκτροφή ζώων, και ενδεχομένως θα μπορούσαμε να ταΐσουμε τους οργανισμούς κάποια παράγωγα που θέλουμε να ανακυκλώσουμε ή που δεν είχαν κάποια χρησιμότητα μέχρι τώρα. Στο ερώτημα αν είναι ασφαλές, η υπεύθυνη απάντηση είναι «εξαρτάται». Υπάρχουν μικροοργανισμοί που παράγουν ουσίες βλαπτικές για τον άνθρωπο, και αυτοί θα αποκλειστούν από κάθε διαδικασία παραγωγής τροφής. Ένας μεγάλος αριθμός μικροοργανισμών θεωρείται ασφαλής και χρησιμοποιείται ήδη στα τρόφιμα – π.χ. η μαγιά στο ψωμί και στην μπύρα, οι γαλακτοβάκκιλοι στο γιαούρτι και το τυρί. Ακόμα και αν δουλεύουμε μόνο με ασφαλείς μικροοργανισμούς όμως, το να αποτελέσουν κυρίως μέρος του γεύματός μας είναι κάτι διαφορετικό από τις μικρές ποσότητες που συμπεριλαμβάνουμε στη δίαιτά μας τώρα. Γίνονται εκτεταμένες μελέτες για να μπουν κάποια ανώτατα όρια, ή για να αφαιρεθούν συστατικά που περιέχονται σε υπερβολικά μεγάλες ποσότητες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι οι μέθοδοι εκτίμησης του ρίσκου γίνονται όλο και καλύτερες, και όταν κάτι βρεθεί στα ράφια του σουπερμάρκετ, θα είναι 100% ασφαλές.

Ποιοι είναι οι στόχοι και τα σχέδιά σου για το μέλλον;

Πρώτα-πρώτα, θέλω να εμπλουτίσω τις προσπάθειες να επιβιώσουμε – από καταστροφές, από την κλιματική αλλαγή, στο διάστημα– με την επιστήμη της διαιτολογίας. Να φέρω τις ανάγκες, σωματικές και ψυχολογικές, των ανθρώπων που θα καταναλώσουν το φαγητό σε πρώτο πλάνο. Το φαγητό πρέπει ναι μεν να καλύπτει τις σωματικές ανάγκες, αλλά θα πρέπει και όσο είναι δυνατόν να διατηρηθεί η απόλαυση που παρέχει ένα καλό γεύμα, ειδικά σε ακραίες συνθήκες. Επίσης, θα προσπαθήσω να συμβάλλω στο να γίνουν οι προεπιλογές φαγητού πιο συμπεριληπτικές. Για παράδειγμα, να μην πρέπει να γίνει ειδική σύσταση για κάποιο γεύμα ελεύθερο αλλεργιογόνων, αλλά να είναι το στάνταρ για ένα πιάτο να μην έχει αλλεργιογόνα.

Κατά δεύτερον, μια και δεν υπάρχει δομημένη εκπαίδευση για συναδέλφους πάνω σ’ αυτό το θέμα, θα ήθελα να βοηθήσω να χτιστεί κάτι πιο συμπαγές και να διανεμηθεί με περισσότερη οργάνωση σε περισσότερους συναδέλφους. Πιστεύω ότι αυτό είναι απαραίτητο για να γίνουν αντιληπτές οι δυνατότητες ενός διαιτολόγου και να επεκτείνουμε την υπάρχουσα γνώση. Ακόμα ένας στόχος που έχω είναι να πείσω τον κόσμο για το πόσο η εξερεύνηση του διαστήματος θα βοηθήσει τους πληθυσμούς στη Γη. H κλιματική αλλαγή και η επισιτιστική ανασφάλεια, δηλαδή η πείνα, είναι μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σαν ανθρωπότητα. Το να εξασφαλίζουμε επαρκές φαγητό με τη χρήση όσο το δυνατόν λιγότερων πόρων είναι επιτακτική ανάγκη. Έτσι λοιπόν, το μήνυμα που θέλω να περάσω είναι ότι κάθε μοντέλο για παραγωγή τροφής στο διάστημα είναι ένα μοντέλο μέγιστης αποδοτικότητας και ανεξαρτησίας, που σίγουρα όχι απλά θα βρει εφαρμογές και στη Γη, αλλά θα είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της επιβίωσής μας.

Πού μπορεί κάποιος να βρει περισσότερες πληροφορίες για τη δουλειά σου ή ακόμα και να επικοινωνήσει μαζί σου;

Μέσα στο 2022, ξεκίνησα ένα blog, το www.zerognutrition.com, το οποίο θα ήθελα στο μέλλον να γίνει σημείο αναφοράς για όποιον θέλει να μάθει για την διατροφή σε ακραίες συνθήκες, και τα νέα, εναλλακτικά τρόφιμα, ανεξαρτήτως εκπαίδευσης. Εκτός αυτού, και ειδικά από τότε που μετακόμισα στο εξωτερικό, τα social media έχουν γίνει οι καλύτεροί μου φίλοι. Δημοσιεύω σχεδόν καθημερινά στο Instagram και στο LinkedIn πράγματα που μου τράβηξαν το ενδιαφέρον, που με έκαναν να χαμογελάσω, που με έβαλαν σε σκέψεις. Και στις δύο πλατφόρμες βάζω περιεχόμενο και επαγγελματικό και προσωπικό, και μου αρέσει να βλέπω το ίδιο και από τα άτομα που ακολουθώ.